Jiwasa, Sisi wa Jumuiya

Kurejesha Msingi Uliopotea wa Utamaduni wa Aymara

Mwandishi alifanyiwa mahojiano kwa toleo la Januari la podikasti ya Quakers Today. Pia kuna mahojiano marefu ya YouTube.

Jiwasa ni kanuni ya msingi na msimbo wa lugha katika lugha ya Aymara ambayo inamaanisha ”sisi wa jumuiya.” Kwa njia nyingi, inahusiana na ushuhuda wa Quaker: jumuiya, uadilifu, amani, na maelewano na asili. Katika yafuatayo, ninatafakari jinsi misingi ya Aymara kama vile jiwasa imekandamizwa au kubadilishwa kupitia ushawishi wa wamishonari na wachungaji wa Marafiki kutoka Marekani.

Ninaanza na hadithi ya kihistoria ya kuangamizwa kwa jiwasa huko Walata Chico, jumuiya ya Aymara ninakoishi na familia yangu, ayllu yangu. Huko Bolivia kuna madhehebu kadhaa chini ya mwavuli wa ”Marafiki.” Familia yangu ilibadilika na kuwa Kanisa la Kiinjili la Bolivia la Utume wa Utakatifu wa Marafiki kwa sababu kadhaa tofauti: upande wa mama yangu, kwa sababu ya ugonjwa wa bibi yangu ambao haukuweza kupona; upande wa baba yangu, kwa sababu ya ahadi isiyo rasmi aliyokuwa amefanya na mzee aliyekuwa akihudhuria kanisa. Wote wawili hatimaye walikuwa wahafidhina sana na wa kimafundisho, hata baada ya kutimiza majukumu mengi ya kijumuiya, kama vile kuandaa sherehe za kitamaduni za jumuiya.

Baba yangu alioa kama mjane na mabinti wawili, na mama yangu aliolewa akiwa na umri wa miaka 32. Dada zangu wa kambo walikulia katika jumuiya iliyojishughulisha na kilimo cha familia na ufugaji. Siku moja, dada mmoja aliniambia kwamba baba yangu na mama yangu hawakuhudhuria harusi za dada yangu mkubwa, Irma Hilari, wala dada yangu mdogo, Juana Hilari, na nikaanza kuchunguza sababu. Kufafanua, ndoa katika ulimwengu wa Aymara ni tukio rasmi sana na takatifu muhimu kuwa jaqi, mtu kamili. Muhimu zaidi, inatumika ”kujiwasify”: kuunganisha familia zote mbili pamoja. Jamaa wengi wanasimulia kwamba siku ya harusi, baba yangu na mama yangu walikwenda kufanya kazi mashambani, huku dada yangu mkubwa, akiwa amezungukwa na wageni wake, alisherehekea wakati wake maalum kwa machozi. Kujitenga kwao kulichochewa na sababu za kidini: washiriki wa Kanisa la Kiinjili la Marafiki walikatazwa kushiriki katika matukio ya kidunia.

Kwa jina la injili, walijitenga na ulimwengu halisi wa maisha ya kitamaduni ya jumuiya ya Aymara. Wachungaji wanahubiri waziwazi kwamba waumini lazima wajitenge na mazoea yote ya kidunia, kwamba hawapaswi kushiriki katika siasa wala katika vyama vya wafanyakazi (vyama ndani ya jumuiya). Makatazo haya yameandikwa katika kitabu kidogo kinachoitwa Mafundisho na Nidhamu, kilichotolewa na wamishonari kutoka Marekani. Mara nyingi kila tendo la muumini linatathminiwa kulingana na kitabu hiki, ambacho kina makatazo hasa badala ya ujumuishaji. Inaonyesha thawabu kwa mateso ya kidunia iko mbinguni ambako mitaa imetengenezwa kwa dhahabu. Mama yangu, Elvira Quispe Alanoca, ambaye ana umri wa miaka 86, bado anasema kwamba mbinguni Mungu anamwandalia jengo la orofa kumi lililotengenezwa kwa dhahabu ngumu.

Si Kanisa la Marafiki tu bali madhehebu mengine mengi pia yaliangamiza jiwasa, ”sisi wa jumuiya,” kwa njia nyingi kupitia mafundisho yao. Wanasema kwamba sisi si wa ulimwengu huu, kwamba mbinguni tutafurahia jumba la dhahabu ambako chakula na utajiri tele vipo kila mahali. Nyimbo zina mada hiyo, lakini hakuna wimbo hata mmoja wa kiasili ambao umetungwa tangu kuwasili kwa wamishonari mwaka 1919.

Jiwasa ni kama algorithm iliyoandaliwa kwa uhuru wake, lakini tofauti na Akili Bandia, inakuza utegemeano badala ya uhuru. . . . Changamoto kubwa zaidi ni jinsi tunavyoweza kuhifadhi aina hii ya maendeleo ya lugha ya ustaarabu kama njia mbadala ya mtazamo wa ulimwengu wa lugha moja, tukijua kwamba lugha tunayotumia hujenga, huharibu, na hutoa uhai kwa uhalisia wetu wa kihistoria.

Nilihudhuria Kongamano la Dunia la Marafiki mwaka 2012 huko Nairobi, Kenya, na niliguswa sana wakati Rafiki mmoja wa Kiafrika alisema, ”Tumejikita sana katika kuangalia mbinguni hivi kwamba tunasahau mambo tunayofanya duniani.” Mtu anapokuwa mcha Mungu, anaweza kushikwa na wazimu wa kwenda mbinguni na kusahau kuishi agizo la kihistoria wakati akipitia ulimwengu huu.

Mtu anapojaribu kufikiri au kutafakari ndani ya makanisa haya, viongozi wa kichungaji huwaita kuwa waasi, wasiotii, au kama watu wasiompenda Mungu, na kurudi kwa maisha ya jumuiya au jiwasa kunahusishwa na tabia ya kidunia.

Wainjilisti, chini ya hoja ya kuwa wamemlenga Kristo, mara nyingi husahau kuona uhusiano wa uhalisia na kujifungia tu kwenye Biblia kama ”kitabu cha vitabu.” Maisha ya jumuiya ya jiwasa yana manufaa mengi kati ya Aymara kupitia compadrazgo, ahijadismo, na mikusanyiko ya ushirika, kama sehemu za msingi za muundo wa jumuiya. Katika kanisa, ayni inaonekana kuwa kitu kibaya: neno hilo linatafsiriwa kama linalohusiana na mambo ya kidunia. Hata hivyo, kwa njia isiyo ya moja kwa moja, shukrani kwa ayni, makanisa mengi ya Marafiki katika miji na jumuiya mbalimbali za kati yamejengwa kupitia kazi ya jumuiya: mink’a.

Katika ustaarabu wa Andean, kuwa jaqi ni kipengele kingine cha msingi katika uzalishaji wa maisha ya jumuiya, tangu wakati wa jamii ya Tiwanaku ya kabla ya Columbian. Dada yangu alikuwa kwenye njia ya kuwa jaqi kupitia ndoa. Kutovumilia kwa kanisa kwa dhana na kategoria za Aymara kulikuwa mara kwa mara. Kama watu wa Aymara, tunataka kushiriki na ulimwengu msingi wa manufaa ya jiwasa kupitia lugha. Lugha si chombo tu cha mawasiliano; hubeba uzito mzima wa kihistoria, kitamaduni, na kiustaarabu.

Mchakato huu wa ujenzi unaonyesha mageuzi ambayo yana muundo mzima au mfumo wa mawasiliano maalum kwa ustaarabu ambao ni wake. Inaruhusu usambazaji na uhamishaji wa vipengele vya msingi vya aina fulani ya uhalisia. Lugha za kiasili za tamaduni asili Abya Yala na Tawantinsuyu (katika kesi hii, jaqi aru au Aymara), zinaonyesha kipengele tofauti: ni lugha zilizoundwa na jiwasa, na ”sisi wa jumuiya,” kinyume na lugha ambazo muundo wake umejengwa juu ya ubinafsi, ”mimi wa kibinafsi,” mwelekeo ambao umeongezeka tangu katikati ya karne ya ishirini. Gabriela Veronelli anaita hii ”lugha moja.”

”Sisi” wa Kihispania au Kiingereza hana umuhimu wowote, lakini anao katika lugha nyingi za kiasili za bara la Abya Yala. Ujenzi wa ayllu, marka, laya, na suyu, mashirika ya eneo kabla ya uvamizi, ulijengwa kwa msingi wa lugha ya kuunda jiwasa. Katika jaqi aru kuna aina tatu za ”sisi,” ambazo, zikilinganishwa na Kiingereza, ni jiwasa, nanaka, na jiwasanaka. Hizi zimerahisishwa kuwa ”sisi jumuishi” na ”sisi wa kipekee,” lakini zinapochambuliwa kupitia falsafa ya lugha, aina hizi zinaonyesha kuendelea kwa mfumo wa mawasiliano wa jiwasa kupitia morphemes mbalimbali ambazo hukusanyika karibu na neno hilo.

Kwa mfano: Pachamaman wawapätänwa inamaanisha ”Sisi ni watoto wa Pachamama.” Kunjamakis sarnaqatask jilata? Walikiskaraktanwa tafsiri yake ni ”Tukoje, ndugu? Tuko sawa pia.” Kullaka, janit usuntktan? Askinjam qamasitaskiwa ni ”Dada, hatuugui? Tunaishi vizuri vya kutosha.” Na Yatiqt’apxañäni inamaanisha ”Tujifunze.” Maneno haya yanaashiria aina ya mawasiliano ya ndani sana. Inapotafsiriwa katika Kihispania, maana ya msingi hupotea na kupunguzwa tu kuwa ”mimi na wanadamu wengine.” Morphemes hizi zinaonyesha mwisho sawa wa lugha ambao Carlos Lenkersdorf anautambua katika lugha ya Tojolabal kati ya Maya kupitia ”tik,” ambayo watu hutumia aina hii ya lugha ya sisi ”ku-sisi-fy” mazungumzo rasmi na yasiyo rasmi.

Zaidi ya hayo, tukiangalia Afrika, tunapata mtazamo wa lugha wa Ubuntu, ambapo muundo wa msingi ni ”Mimi nipo kwa sababu wewe upo”; kwa kweli, bila mwingine, hatupo. Maisha ya jumuiya yanahitaji mwingine. Matumizi haya ya wingi yamedharauliwa si tu na kanisa bali pia na usasa, kwa kisingizio cha kuzalisha watu wanaojielekeza na hata wasio na maana.

Mwanaanthropolojia wa Marekani Bruce Mannheim anasema kwamba ”Quechua ndiyo lugha pekee iliyojikita kwa mwingine.” Tunaweza kufafanua hili kwa kusema kwamba mfumo wa mawasiliano wa Aymara umejikita kwa jiwasa, ”kuwa-sisi” au ”sisi wa jumuiya”; ndiyo maana ni vigumu kujitenga na mwingine, kanuni ya jiwasa daima inajumuisha hata adui. Katika suala hili, msomi wa mapema wa sarufi ya Aymara Martha Hardman, alipokuwa akichunguza masuala yanayohusiana na vurugu, alisema kwamba ”kwa lugha tunajenga ulimwengu wetu,” akionyesha kwamba ulimwengu wa kisasa unazungumza dhidi ya vurugu lakini unatumia lugha ya vurugu.

Katika lazima ya msingi katika lugha ya kibinafsi, mtu husema, ”usifanye hivyo,” ambapo katika Aymara mtu husema, ”tusifanye hivyo,” ambapo jukumu linatukabili sisi na si kwa mtu binafsi tu. Vile vile, mtu anaposema: ”ni maisha yangu”; ”Najua ninachofanya”; au ”Mimi huwajibika kwa maisha yangu,” lugha ”inayoelekezwa kwetu” inahimiza kubadilisha maneno haya kuwa ya pamoja: ”ni maisha yetu”; ”tunajua tunachofanya”; ”tunawajibika kwa maisha yetu.” Mifano mingine ni misemo, kama vile ”sisi wenyewe tutakula” au ”sisi wenyewe tutapika,” ambayo hutumiwa kwa kawaida na wasemaji wa lugha mbili wa Aymara. Matrix hii ya lugha daima ”ina-sisi-fy,” ikifungua uwezekano wa uzalishaji wa maisha kama ufunguzi kuelekea Pacha, mwelekeo usio na mipaka au usio na kikomo wa kuwepo. Jiwasa haitumiki tu kati ya wanadamu bali pia kwa inayoonekana na isiyoonekana. Katika mtazamo wa ulimwengu wa watu wa kiasili, kuwepo kote kunashiriki katika kuwa-sisi: uywirinaka, illanaka, na ispallana: watoa uhai.

Jiwasa ni kama algorithm iliyoandaliwa kwa uhuru wake, lakini tofauti na Akili Bandia, inakuza utegemeano badala ya uhuru, ambayo ni kanuni elekezi ya uhuru katika ulimwengu wa Magharibi. Changamoto kubwa zaidi ni jinsi tunavyoweza kuhifadhi aina hii ya maendeleo ya lugha ya ustaarabu kama njia mbadala ya mtazamo wa ulimwengu wa lugha moja, tukijua kwamba lugha tunayotumia hujenga, huharibu, na hutoa uhai kwa uhalisia wetu wa kihistoria.

Kwa muhtasari, ili kubadilisha kimuundo njia za maisha, tunahitaji lugha iliyokita mizizi katika uzalishaji wa maisha, ambayo inathibitisha uhalisia ”uliolenga sisi,” ikiruhusu kuishi pamoja kwa jumuiya badala ya kibinafsi. Lazima tuendelee kukuza lugha na uhalisia ambao huzungumza kupitia maisha yetu ya pamoja.

Kanisa lilishikilia jumuiya kama amri katika wakati wa Mitume, lakini baada ya muda hii imekuwa ya kibinafsi. Katika mtazamo wa ulimwengu wa Aymara, lugha imeundwa kwa njia ambayo inaruhusu uwezekano na njia mbadala nyingi kuelekea ”ku-sisi-fy,” kuishi uhalisia au kuwepo na umuhimu sawa na jirani yako. Si mtazamo wa ulimwengu uliofungwa kama wale ambao wamewahukumu wanadamu kuwa waharibifu au wabinafsi kwa asili. Kwa kukagua jiwasa, tunaweza kusema kwamba mwanamume pia ni wa jumuiya kwa asili.