Kutafsiri Injili kwa Watu wa Chortí

Nusu Karne ya Huduma nchini Guatemala

Mke wangu na mimi tuliamka mapema asubuhi ile ya joto ya Mei 1997. Msisimko ulikuwa hewani, kwa kuwa hii ingekuwa siku kubwa ambayo tulikuwa tumeota kwa zaidi ya robo karne. Leo tungetoa Agano Jipya lililotafsiriwa kwa watu wa Chortí wa mashariki mwa Guatemala. Maelfu ya watu walikusanyika kwenye uwanja wa mji wetu wa Jocotán kusherehekea tukio hili lililosubiria kwa muda mrefu.

Tulikuwa tumeishi miongoni mwa watu wa Chortí tangu 1973, tukijifunza lugha yao, kuunda alfabeti, kuipata idhini kutoka kwa serikali ya Guatemala, na kisha kuchanganua sarufi. Hii ilitokea wakati tulipokuwa tunaishi katika kijiji cha milimani ambacho hakuna mtu aliyezungumza chochote isipokuwa Chortí. Mwanzoni hiyo ilikuwa ngumu sana, lakini nilikuwa nimejifunza maneno machache mjini kabla ya kuhamia huko, kwa hivyo niliweza kuwasiliana kwa kiwango cha msingi.

Kwa mfano, mipango ilikuwa imefanywa na jirani kuleta maji kwenye nyumba yetu kutoka kijito umbali wa yadi mia kadhaa. Lakini nilipomwomba aniletee maji, nikizungumza naye kwa Kihispania, alikuwa na uso wa mshangao, wazi hakuelewa. Kisha nilichimba kirefu katika kumbukumbu zangu na kutoa maneno machache ya Kichortí ambayo angeweza kuelewa. ”Aq’ueche ca e ja?” Nilimuuliza. (”Je, unaweza kutubebea maji?”) Naye alikubali. Kwangu hiyo ilikuwa ngumu sana, lakini ilifanya kazi, na alituleteea maji mara moja, akiyabeba katika mitungi mikubwa ya udongo, mmoja kwenye kitambaa cha kichwani na mwingine ukisawazishwa kichwani mwake. Hiyo ilikuwa mwanzo wa uzoefu wetu wa kujifunza lugha.

Tulifurahi sana kuona kwamba tulikuwa tukipokelewa vizuri na watu wa kijiji. Hii ilikuwa ni sehemu ya upendo ambao watu walikuwa nao kwa John na Joyce McNichols wa Misheni ya Marafiki, ambao walikuwa wameishi miongoni mwao kwa miaka kadhaa. Kwa sababu McNichols walikuwa na ushuhuda mzuri, watu wa Chortí walitukaribisha wazi. Kikundi kutoka kijiji hiki kilikuwa kikisali ili Mungu awapelekee familia nyingine ya kimisheni. Tulipofika, tulipewa ukaribisho mkubwa, kwa kuwa tulikuwa jibu la maombi yao.

Moja ya sababu kuu za kuishi katika kijiji cha Kichortí ilikuwa kuzama katika lugha na utamaduni, na hiyo ilikuwa kweli kabisa. Isipokuwa kuzungumza Kiingereza na mke wangu na watoto, lugha ya Kichortí ndiyo yote tuliyosikia au iliyozungumzwa mbele yetu. Kuzama huku kulisababisha kujifunza kuzungumza lugha ya Kichortí katika miaka minne tuliyoishi huko. Na ukweli kwamba familia yetu yote iliingia katika jamii ya Kichortí ulikuwa wa kuridhisha sana. Wakati huu ulikuwa muhimu sana na uliniandaa kuanza tafsiri ya Agano Jipya.

Nilipenda kujifunza lugha na nilikuwa na motisha kubwa ya kuanza mara tu tulipofika kuwa na watu wa Chortí. Nilikuwa msisitizo sana katika kuwauliza watu, ”Unasemaje hivyo?” na kisha kuandika katika kitabu kidogo nilichokuwa nikibeba mfukoni mwangu. Na katika miaka michache, sauti za lugha na sarufi zilianza kuwa na maana kwangu nilipokuwa nikianza kuzungumza Kichortí kidogo kidogo.

Lakini kunisaidia kujifunza kuzungumza, nilihitaji kuchagua mwanaume wa Kichortí kunifundisha. Kwa hivyo, Marcelino akawa mwalimu wangu rasmi wa lugha na rafiki mzuri. Kwa kuwa hapakuwa na vitabu vya kunifundisha Kichortí, nililazimika kuijifunza neno kwa neno. Nilikuwa nikizungumza Kihispania na Marcelino, naye alikuwa akiniambia jinsi ya kusema mambo kwa Kichortí. Niliandika kila kitu kwa fonetiki, kama nilivyofundishwa wakati wa miaka miwili niliyosoma isimu katika Summer Institute of Linguistics (SIL). Na ilikuwa ni furaha kugundua sauti zote zinazotumika kuzungumza Kichortí.

Lakini kulikuwa na sauti moja ambayo iliniponyoka kwa miezi kadhaa. Kulikuwa na neno nililoomba kutoka kwa Marcelino ambalo sikuweza kutambua sauti zote. Lilikuwa neno la ”msonobari wa lami,” ambalo kwa Kichortí ni ”ta_te’.” Lakini sikuweza kutambua sauti katikati ya neno. Kwangu lilionekana kama silabi mbili zenye nafasi ya kimya katikati. Lakini baada ya miezi miwili, hatimaye nilitambua ni nini; ilikuwa sauti ya ”h”. Ilikuwa tofauti kabisa na chochote nilichokuwa nafahamu katika Kiingereza au Kihispania. Silabi ya kwanza ilikuwa ”tah” (na ”h” ikitamkwa) na kisha silabi ya pili, ”te'” (maana yake ”mbao”). Kwa hivyo ilikuwa ”tahte’”.

Hiyo ilifungua mawazo yangu kwa sauti hiyo ikitokea mwishoni mwa silabi au katikati ya silabi. Tulikuwa na maneno mengi yenye konsonanti, kisha irabu, kisha ”h,” na silabi ikifungwa na konsonanti nyingine. Katika isimu, tunaandika hivi: ”CVhC.” Ilikuwa ni muundo wa sauti wa kipekee ambao sikuwahi kukutana nao hapo awali. Nilijifunza kuitamka sawasawa kama wazungumzaji wa Kichortí wanavyofanya. Nilifurahi sana kwamba nilikuwa nikigundua siri za kutamka ngumu za lugha ya Kichortí!

Ingawa tulienda Guatemala kama wanachama wa Wycliffe Bible Translators, tuliungiwa mkono na makanisa mengi ya Marafiki huko California. Tumekuwa na ushirikiano na msaada mkubwa kutoka kwa wamisheni wa Kimarekani pamoja na Wakristo wa Kikatoliki na wa Kichortí.

Tulipokuwa tunamaliza wakati wetu wa kuishi kijijini mwaka 1980, SIL ilitangaza kwamba kutakuwa na warsha huko Jiji la Guatemala kuhusu Injili ya Luka. Kwa hivyo nilikusanya wanaume wachache waliokuwa wamenisaidia kujifunza lugha na tukaondoka kuhudhuria warsha ya miezi minne. Ilipoisha, tulikuwa tumemaliza kitabu chote cha Luka, ikiwa ni pamoja na kukagua na mshauri wa tafsiri kuhakikisha hatukuacha chochote au kuwa na maana yoyote isiyo sahihi. Kisha, mara baada ya warsha hii kuisha, kulikuwa na nyingine kuhusu Kitabu cha Ufunuo, na tuliweza kukamilisha kitabu hicho pia, vyote katika mwaka mmoja. Ilikuwa ya kusisimua sana! Wakati huo, nilikuwa nikianza kuweza kupendekeza jinsi mistari ingeweza kutafsiriwa na mara nyingi nilikuwa sahihi. Wakati wa kutoa thawabu kiasi gani!

Lakini tulikutana na maneno yenye shida katika juhudi zetu za kutafsiri vitabu hivi. Unaona, kama lugha ya Kimaya, Kichortí ni tofauti sana na lugha za Ulaya kuhusu tafsiri. Kufanya tafsiri ya neno kwa neno haiwezekani: lengo likiwa kwamba watu wa Chortí wangeelewa maana ya tafsiri ilipoisha. Moja ya maneno yenye shida haikuwa ngumu kama hiyo lakini ilikuwa shida kwa sababu walitumia neno hili kama methali ambayo sikuelewa. Hii inatoka Mathayo 15:17 ambapo Yesu alisema, ”Je, hamwoni kwamba chochote kinachoingia kinywani huingia tumboni na kisha [hutoka] nje ya mwili?” (Toleo la Kimataifa Jipya). Nilifanya kazi na kazi katika kuelezea neno ”hutoka” nje ya muktadha wa mstari huu kuhakikisha nilikuwa na neno sahihi. Lakini tulipolitumia katika muktadha huu, msaidizi wangu wa tafsiri alicheka kwa nguvu. Nilimuuliza kwa nini alikuwa akicheka, na aliniambia kwamba katika muktadha huu neno ”kutoka” lingemaanisha kwamba mtu alikuwa na kuhara! Kwa hivyo tulilazimika kupata njia nyingine ya kulisema. Kwa Kichortí, tafsiri ilitoka hivi (hii ni tafsiri ya nyuma kutoka Kichortí hadi Kiingereza): ”Kwa sababu kile mtu anachokula hakiingii moyoni mwake, bali tu tumboni mwake, na kisha hutoka tena kutoka mwilini mwake.”

Neno lingine gumu la kutafsiri linapatikana katika Ufunuo 3:16: ”Kwa hivyo, kwa sababu wewe ni wa joto la kati—si moto wala baridi—niko karibu kukutema nje ya kinywa changu” (NIV). Nilipojaribu kuelezea kifungu hiki na kujaribu tafsiri nyingi zinazowezekana, wazungumzaji wa Kichortí wangeeleza kwamba joto la kati lilikuwa bora zaidi. (Hiyo pia ni mwelekeo wao wa kitamaduni kwa kunywa kahawa na vinywaji vingine vya moto: wanapendelea kwamba visiwe vya moto.) Niliuliza watafsiri wachache wenye uzoefu kutoka lugha nyingine za Kimaya jinsi walivyoshughulikia hili. Waliniambia kwamba sikuweza kutafsiri methali hii kwa kutumia kimiminika lakini ingelazimika kuibadilisha na methali nyingine ili kupata maana sahihi: kwamba Mungu hakutaka wawe na moyo wa nusu katika utii wao kwake bali wawe na moyo mzima. Hiyo ingekuwa mbadala rahisi kwa Kiingereza, lakini kwa Kichortí, tulilazimika kupata methali tofauti ambayo ilikuwa na maana kwao. Watafsiri wazee walipendekeza nitumie kuni zilizolowa maji kama methali. Kuna neno la hilo kwa Kichortí, na kwa kutumia methali hiyo niliweza kupitisha wazo. Kwa Kichortí mstari ulitoka hivi: ”Lakini kwa kuwa wewe ni kama kuni zilizolowa maji ambazo hazitawaka na hazitaunguza au kutoa joto, bali zitatoa moshi tu, nitakutupa mbali.” Tulipobadilisha methali hivi, Marcelino na ndugu mwingine walitabasamu sana na kukubali kwamba tulipata maana sahihi.

Ilikuwa baraka kwetu kwamba mimi, kama mhubiri aliyerekodiwa wa Marafiki, nilipangiwa kufanya kazi katika shamba la misheni la Marafiki. Na ingawa tulienda Guatemala kama wanachama wa Wycliffe Bible Translators, tuliungiwa mkono na makanisa mengi ya Marafiki huko California. Nchini Guatemala, tumehudumu katika makanisa ya Marafiki huko Jocotán, na katika Chiquimula yote na vijiji vya Kichortí. Katika wakati wetu wote wa kuishi Guatemala tumekuwa na ushirikiano na msaada mkubwa kutoka kwa wamisheni wa Kimarekani pamoja na Wakristo wa Kikatoliki na wa Kichortí.

Mtu anahitaji kufanya nini ili kuwa mtafsiri wa Biblia? Katika kesi yangu, nilienda chuo kikuu kinacholingana na Biblia na chuo cha theolojia ambapo nilifundishwa jinsi ya kutumia lugha za asili za Biblia—Kigiriki katika Agano Jipya na Kiebrania katika Agano la Kale—kutafsiri Biblia kwa usahihi. Kisha nikasoma isimu katika Summer Institute of Linguistics (SIL) huko Wycliffe Bible Translators (WBT) kwa miaka miwili kujifunza jinsi ya kutengeneza alfabeti kwa lugha isiyoandikwa. Waalimu walifundisha fonetiki ili tuweze kujifunza jinsi ya kusikia, kusema, na kuandika sauti zote za lugha yoyote iliyotolewa, kwa maandalizi ya kufanya tafsiri. Pia nilijifunza jinsi ya kuchanganua sarufi ya lugha yoyote. Hii ilikuwa maandalizi mazuri kwa kazi tuliyokuwa nayo mbele yetu.

Ilikuwa furaha kuishi miongoni mwa watu wa Chortí na kukutana kwa ibada za kanisa katika nyumba zao ndogo zenye paa la majani. Lakini mara moja, walitaka tutafsiri nyimbo na kwaya walizokuwa wakiimba kwa Kihispania. Kwa kuwa mke wangu, Diana, ni mwanamuziki mwenye kipaji, alikuwa msaada mkubwa katika kuzalisha kitabu kidogo cha nyimbo mwaka wetu wa kwanza huko. Baadaye tuliongeza nyimbo na kwaya zaidi tulizozijua kutoka miaka yetu mizuri katika Kanisa la Marafiki la Yorba Linda (California) ambapo nilikuwa nimempokea Bwana mwaka 1961. Sasa tuna kwaya ya watoto wa Kichortí inayoimba nyimbo hizi zote nzuri na kwaya kwa mchanganyiko wa Kichortí, Kihispania, na Kiingereza!

Haikuwa waridi tu kuishi katika kijiji kile cha kienyeji. Kwa mwaka wa kwanza au miwili, tulionekana kuwa na kikomo cha muda cha wiki tatu kabla ya kulazimika kupumzika na kuondoka kwa siku chache. Unaona—ukipenda au la—mshtuko wa utamaduni huwapata wote mapema au baadaye katika aina hii ya mazingira. Moja ya mambo ya kushangaza yaliyotokea nyumbani kwetu ni kwamba kulikuwa na nge wakiangua katika kuta wakitoka nje kila siku. Tahadhari kubwa ilihitajika wakati wa kuvaa viatu vyetu au viatu ili kuhakikisha hapakuwa na nge ndani yao. Na wakati wa kutumia taulo, tulilazimika kuangalia kuhakikisha hapakuwa na nge wanaojificha katika mikunjo yake. Kuwa na sakafu ya udongo katika nyumba yetu ndogo ya udongo-matete yenye paa la majani pia kulichangia viwango vyetu vya msongo wa mawazo.

Nilianza makala hii kwa kushiriki msisimko mkubwa wa kuweka wakfu Agano Jipya kwa Kichortí. Lakini ningependa kurudi nyuma na kuelezea jinsi tulivyoamua kwenda kwa Wachortí kufanya tafsiri ya Biblia kwanza. Mwanzoni mwa 1973 Diana na mimi tulikuwa tunamaliza kambi ya mafunzo ya msitu ya miezi sita ya WBT huko Chiapas, Mexico, tulipopata habari kutoka kwa Paul Enyart, mkurugenzi wa misheni ya Marafiki nchini Guatemala. Alituma barua kwa WBT nchini Guatemala akiwakaribisha watume wawili kufanya tafsiri ya Biblia kwa Wachortí. Tulipoisikia, Diana na mimi wote tuliguswa sana na Roho Mtakatifu. Tulikuwa tumejua kuhusu Wachortí kwa miaka mingi, tukihudhuria Kanisa la Marafiki la Yorba Linda, kwa hivyo tulikuwa na nia kubwa kusikia kuhusu mwaliko huu.

Tulikuwa kwenye ukingo wa kupangiwa na WBT mahali ambapo tungefanya tafsiri ya Biblia. Tuliamua kufunga na kuomba na kujua mapenzi ya Bwana yalikuwa nini kwetu. Tulikuwa mahali pa mbali katika milima ya kaskazini mwa Guatemala, na tulienda juu ya kilima kilichoachwa kuomba na kumtafuta Bwana. Uamuzi wangu ulikuwa kwamba tungefunga na kuomba hadi Bwana azungumze nasi. Basi, asubuhi ile ya kwanza tulipokuwa tukiomba na kusoma Biblia, nilikuwa nikisoma Zaburi 2 na nikafika mstari wa 8, ambao unasema: ”Niombe, nami nitakufanya mataifa kuwa urithi wako” (NIV). Nilipoisoma aya hiyo, Bwana alizungumza nami moyoni mwangu na kusema, ”John, je, unataka Wachortí kuwa urithi wako?” Nilisita kwa dakika moja kufikiri kuhusu hilo, na kisha nikasema, ”Ndiyo, nataka Wachortí kuwa urithi wangu.” Sasa, karibu miaka 53 baadaye, bado tuko hapa tukiwapenda watu wa Chortí na kuwahimiza wamfuate Bwana na kumfanya Yesu kuwa Bwana na Mwokozi wao. Diana na mimi hatujutii kusema ndiyo kwa Bwana, na tunaendelea kushangilia fursa ya kubaki Guatemala hadi uzee wetu, tukimpenda Yesu na kuacha mianga yetu ing’ae kwa ajili yake.